BİM KOORDİNASYONDA IFC AKTARIM HATALARINI AZALTMAK

IFC aktarım hataları büyük oranda yazılım hatası değil; şema seçimi, koordinat ayarı, property set haritalama ve teslim şartnamesi eksikliğinden kaynaklanır. Bu sayfa federe modelde en sık kabul almayan IFC dosyalarını sebebine göre ayırıp, doğru şema ve MVD seçimini, Internal Origin ile koordinat disiplinini, property set haritalamayı, IfcBuildingElementProxy sorununu, kamu projelerindeki IFC teslim şartnamesini ve aktarım sonrası beş dakikalık kontrol turunu ölçülebilir adımlarla ele alıyor. Amaç hatayı şantiyede değil ihraç anında yakalamak.

1. Hangi şema ve MVD seçilmeli?

buildingSMART'ın IFC standart sayfası üç temel sürümü tutuyor: IFC2x3, IFC4 ve infrastructure odaklı IFC4.3. Her birinin altında ise Model View Definition denilen "alt protokoller" var. Coordination View 2.0 koordinasyon için, Reference View linkleme için, Design Transfer View geometrinin düzenlenebilir gitmesi için, Structural Analysis View ise statik analiz yazılımları için tasarlandı.

Türkiye'de en yaygın uyumsuzluk hâlâ şema tarafında patlar. Mekanik tarafın eski bir analiz aracı IFC4'ü tam okumaz; mimari modeli IFC4 olarak gönderdiğinizde boru sistemleri proxy olarak iner. Aşağıdaki kalibrasyon çoğu federated proje için iş görür:

Reference View, IFC4'te tetraeder bazlı geometri üretir; küçük dosya verir ama düzenleme istemez. Coordination View 2.0 daha hantal ama clash detection için gerekli özellikleri taşır. Karar projeye bağlı değil, alıcı disiplinin yazılımına bağlı: alıcının yazılımı ve sürümü kabul ediyorsa IFC4 + Reference View en temizi.

2. Koordinat krizine son: Internal Origin disiplini

Türk kamu projelerinde tipik bir senaryo: arsa İTRF96 koordinat sisteminde, jeodezik koordinatlarla teslim edilir. BIM yöneticisi Revit'te Manage > Coordinates > Acquire Coordinates ile link edilen topografya dosyasından koordinatları alır. Buraya kadar her şey doğru. Sorun IFC export sırasında Coordinate Base seçiminde başlar.

Revit'in modern sürümlerinde üç seçenek vardır:

• Internal Origin: Revit'in iç koordinat sistemi (her zaman 0,0,0).
• Project Base Point: Proje başlangıç noktası, mimar konumlandırır.
• Shared Coordinates: Linked model ile paylaşılan koordinat sistemi.

Federated modelde her disiplinin aynı kararı vermesi şart. Mimar Shared Coordinates ile, mekanik Internal Origin ile ihraç ederse iki model arasında metrelerce kayma çıkar. Türk büyük müteahhitlik pratiğinde yazılan BIM Execution Plan'larda artık bir cümle standart hâle geldi: "Tüm disiplinler IFC ihracını Shared Coordinates referansıyla yapacaktır." Bu tek satır, binanın 1.5 milyon metre uzağa düşmesinin %90'ını engeller.

IFC4.3 ile gelen bir başka katman georeferansing'in artık şemada doğrudan tutulması: IfcSite, IfcProjectedCRS ve IfcMapConversion nesneleri EPSG koduyla beraber dosyaya yazılır. Türkiye için EPSG:5256 (ITRF96 / TM30) veya EPSG:5253 (TUREF / TM30) gibi kodlar projeye girer. Bu detay özellikle altyapı ve kamu işlerinde — Karayolları Genel Müdürlüğü teslimlerinde — sözleşmeye konuluyor.

3. Property set'leri neden kayboluyor?

Mimari modeli IFC'ye dışa aktardınız, Solibri'de açtınız, bir kapıyı seçtiniz — Pset_DoorCommon dolu görünüyor ama firmanın özel parametreleri (üretici kodu, garanti süresi, fiyat) hiç yok. Bu Türkiye'de fabrika dışı malzeme satın almasında en sık çıkan şikayet.

Üç ayrı kontrol noktası vardır:

1. "Export Revit property sets": Varsayılan kapalıdır. Açmazsanız Revit'in kendi instance ve type parametreleri IFC'ye gitmez.
2. "Export IFC common property sets": Pset_WallCommon, Pset_DoorCommon gibi standart setleri taşır. Açık olmalı.
3. "Export user defined property sets": Kullanıcının kendi tanımladığı haritalamayı taşır. Bu seçenek için ayrıca harita dosyası gerekir.

Üçüncü maddenin haritalama dosyası TXT formatındadır ve her satırı şu yapıdadır: PropertySetName PropertyName RevitParameter DataType. Sekme ile ayrılır, virgül değil. Bir örnek satır şudur: Pset_DDM_Kapi UreticiKodu UreticiKodu Text. Bu küçük dosya proje deposunda ifc-pset-mapping.txt adıyla saklanır ve her dışa aktarımda referans gösterilir.

Birim uyumsuzluğu da gizli bir tuzaktır. Revit'te metrik olarak girilen bir "Roughness" parametresi, IFC şemasındaki Roughness ile aynı birimde olmazsa hiç ihraç edilmez. Türk projelerinde santimetre ile milimetre arasındaki seçim parametre seviyesinde tutarlı olmazsa, IFC'de çoğu metrik kolon boş çıkar.

4. IfcBuildingElementProxy salgını

Bir IFC dosyasını koordinasyon yazılımında açtığınızda elemanların büyük çoğunluğu IfcBuildingElementProxy olarak görünüyorsa, dosya teknik olarak doğru ama kullanışsızdır. Proxy "ne olduğunu bilmiyorum" demektir; clash detection algoritması bir kapıyı duvardan ayıramaz, ölçü kontrol scriptleri kategoriye göre süzme yapamaz.

Sebep çoğunlukla şu üç noktadan birine iner:

• Generic Model kategorisinde modellenmiş kapı veya pencere — kategori IFC'ye proxy gider.
• In-Place Mass ile çizilen şaft veya bölücü — şema karşılığı yok, proxy düşer.
• Mapping table'da Revit kategorisi IFC sınıfına atanmamış — varsayılan proxy davranışı tetiklenir.

Mapping table'a hâkim olmak için File > Export > IFC > Modify setup > Category Mapping sekmesindeki tablo açılır. Burada her Revit kategorisi sağında bir IFC sınıfı (IfcDoor, IfcWindow, IfcCurtainWall vb.) seçilir. Türk büyük müteahhitlik şirketlerinin BIM birimlerinde artık standart pratik bu mapping tablosunu IFC-Mapping-{ProjeKodu}.txt olarak proje deposunda versiyonlamaktır. Yeni bir koordinatör projeye dahil olduğunda dosya yüklenir, herkes aynı haritayla ihraç yapar. Tutarsızlık riski sıfırlanır. Bu disiplinin nasıl kurulduğunu sıfırdan görmek isterseniz BIM koordinasyon eğitimi içinde mapping ve federated model kurulumu uygulamalı işleniyor.

5. Kamu projelerinde IFC teslim şartnamesi

Son yıllarda Türkiye'de büyük kamu ihalelerinde EIR (Exchange Information Requirements) belgesi şartname ekinde geliyor. ISO 19650 çerçevesinden türetilen bu belge, IFC dosyasının ne biçimde teslim edileceğini madde madde yazıyor. Tipik içerik şudur:

• Şema sürümü: IFC2x3 Coordination View 2.0 (en yaygın kabul).
• Koordinat sistemi: EPSG kodlu, Shared Coordinates ile.
• Storey isimlendirme: 00_Bodrum, 01_Zemin, 02_Birinci_Kat gibi sıralı.
• Disiplin kodları: A (Mimari), S (Yapısal), M (Mekanik), E (Elektrik), P (Sıhhi).
• Dosya adı: {ProjeKodu}-{Disiplin}-{Bolge}-{ModelSurum}.ifc.
• Property set: ortak setlere ek özel setler için TXT mapping dosyası teslim edilir.
• Validasyon: Solibri Model Checker veya BIMcollab Zoom üzerinde otomatik kontrol raporu.

Türk mimari ofislerinin işin başında en sık atladığı madde validasyon raporudur. Dosya teslim edilir ama otomatik clash + rule check raporu paylaşılmaz. Müşteri "bu dosya çalışıyor mu?" sorusunun cevabını kendi açıp aramak zorunda kalır. EIR şartnamesinde belirtilen validasyon adımını ihracın hemen ardından çalıştırıp PDF rapor olarak teslim etmek hem süreci hızlandırır hem teknik güveni artırır. ISO 19650 çerçevesini bu pratiğe yedirmek isteyenler için ISO 19650 BIM eğitimi EIR ve BEP dokümanlarının yazımını detaylı işliyor.

6. Aktarım sonrası 5 dakikada ne kontrol edilir?

Bir IFC dosyası göndermeden önce ücretsiz bir viewer (BIMvision, FZK Viewer, Solibri Anywhere, BIMcollab Zoom) ile beş dakikalık kontrol turu çoğu telefon trafiğini engeller. Şu beş adımı atın:

1. Spatial tree açın. IfcProject > IfcSite > IfcBuilding > IfcBuildingStorey hiyerarşisi beklendiği gibi mi? Çatı katı eksik mi, asma kat yanlış yerde mi?
2. Element sayılarına bakın. 240 kapı modellediğinizi biliyorsunuz, IFC'de 12 kapı görünüyorsa filtre yanlış kurulmuş demektir.
3. Rastgele beş eleman seçin. IfcDoor, IfcWindow, IfcWall mı, yoksa IfcBuildingElementProxy mi? Proxy oranı %5'in üstünde ise mapping tablosunu gözden geçirin.
4. Bir nesnenin property set'lerini açın. Beklediğiniz sayıda set var mı, içleri dolu mu yoksa boş çerçeve mi geliyor?
5. Koordinatlara bakın. Bina yerinde mi yoksa Marmara Denizi'nde mi? Yükseklik kotu makul mu?

Bu beş kontrol oturduğunda IFC süreci teknik bir aktarım olmaktan çıkıp güvenilir bir teslim dili hâline gelir. Mimari ofisle mekanik müteahhit arasındaki saatlik telefon trafiği yarı yarıya düşer; şantiyede gecikmenin en sık kaynağı olan koordinasyon yanlış anlamaları kapanır.