AUTOCAD MERDİVEN ÇİZİMİ

Plan kağıdında üç çizgi, ok, bir kesik hat — bir merdiven görünür. Yan görünüşte birkaç dikdörtgen, kot çizgisi, bir eğik hat — kesit tamamlanır. Hiçbir mimari öğeyi bu kadar az çizgiyle anlatmak mümkün değildir; ama hiçbir öğe de bu kadar az çizgiyle bu kadar kolay yanlış anlatılmaz. Plandaki ok yön gösterir; kesikteki açı kesim düzlemini söyler. Birini ters çizmek, mimar olmayan üçüncü kişiye merdivenin hangi yöne çıktığını anlatamamak demektir.

Bu yazı bir konut merdivenini AutoCAD'de sıfırdan çizerken karşılaşılan kararları sırasıyla ele alır: merdivenin tipi (düz, L, U, dolanmış), basamak boyutu hesabı, plan çiziminin sırası, kesitin yan yana üretimi ve kot-yön notasyonu. Komutlar arayüz dilinden bağımsız anlatılır; LINE komutunun Türkçe arayüzde ÇİZGİ görünmesi tek farktır, kısayollar (L, O, TR) her dilde aynıdır.

Hangi Merdiven Tipini Çiziyorsun?

Plana komuta sarılmadan önce tipin belirlenmesi gerekir. Çoğu öğrenci bu adımı atlayıp doğrudan RECTANGLE ile başlar; sonra üçüncü basamakta dönüş çıkması gerektiğini fark eder. Türk konut mimarisinde dört tip baskındır:

• Düz kollu (tek kol): Tek yön, dönüşsüz. Çatı arası, depo veya dar uzun villalar için. Çizimi en kısa, en kolay.
• L tipi (çeyrek dönüş): Bir sahanlık üzerinde 90° dönüş. Apartman tipi konutta yaygın; merdiven boşluğu kare-dikdörtgen plana iyi oturur.
• U tipi (yarım dönüş): İki paralel kol, ortada sahanlık, 180° dönüş. Çok katlı konut ve kamu yapılarında — yangın merdiveni başta — neredeyse standart.
• Dolanmış (winder, üçgen sahanlıklı): Dönüş sahanlığı yerine üçgen basamaklar. Yer kazandırır ama erişilebilirlik açısından zayıftır; TS 9111 standardı bu tipi engelli erişimi olan binalarda kabul etmez.

Tip seçimi ölçü hesabını doğrudan etkiler. U tipinde iki kol arasındaki kova genişliği konfor için 10-20 cm tutulur, küpeşte için yer kalmalıdır. Dolanmış merdivende üçgenin dar ucu en az 15 cm olmak zorunda — aksi halde basamak gerçekçi olmaz. Çizime başlamadan tipin seçilmesi, sonradan iki saat MIRROR/TRIM kombinasyonuyla geri dönmeyi engeller.

Basamak Ölçü Hesabı Nasıl Yapılır?

Merdiven hesabı kağıt üzerinde başlar, AutoCAD'e oradan girer. Üç parametre vardır: kat yüksekliği (h), rıht yüksekliği (r), basamak genişliği (g). Türk konutunda yaygın kabul:

• Rıht r = 16-18 cm (konut), kamu binalarında üst sınır 16 cm
• Basamak g = 28-32 cm (konut), kamu binalarında en az 30 cm
• Konfor formülü: 2r + g = 63 cm (60-64 aralığı kabul edilebilir)

Bu formül 17. yüzyıl Fransız mimarı François Blondel'den gelir ve düz zeminde insan adımının yaklaşık 63 cm olmasına dayanır. Merdiven hakkındaki temel tanımlar bu formülün neden konfor sınırlarını dar tuttuğunu açıklar: değer 60'ın altına düşerse adım kısa kalır, 64'ün üstüne çıkarsa adım yorucu olur.

Örnek hesap — kat yüksekliği 290 cm bir konut:

• Rıht sayısı = 290 / 17,5 ≈ 16,6 → 17 rıht seçilir
• Gerçek rıht = 290 / 17 ≈ 17,06 cm
• Basamak sayısı = rıht sayısı − 1 = 16 (son rıht üst kat döşemesidir)
• g = 63 − (2 × 17,06) = 28,88 → 29 cm yuvarla
• Merdiven kol uzunluğu = 16 × 29 = 464 cm

Bu rakamlar artık çizimin sabit referansıdır. AutoCAD'de model uzayda 1 birim = 1 cm kullanmak konut ölçeğinde pratik kalır; mm tercih ediyorsan tüm sayıları 10 ile çarp ve UNITS komutundan birim sistemini sabitle.

Plan Görünüş Çizim Sırası

Plan, merdivenin 1 metre üzerinden yatay olarak kesilmiş halini gösterir. Bu yükseklikte kesik çizgi (cut line) belirir; üzerindeki basamaklar görünmez, altındakiler tam çizgi. Sırayı bozmadan yapılmalı:

1. Sınır dikdörtgeni: REC komutu, başlangıç noktasından @464,110 girişi. 464 cm kol uzunluğu × 110 cm kol genişliği. Konutta minimum kol genişliği 90 cm; rahat kullanım için 100-120 cm yaygındır.
2. Basamak çizgileri: Alt kenarı seç, O (OFFSET) komutuyla 29 cm offset. Aynı işlemi 15 kez tekrar — Enter'a basıp son seçimi koruyarak hızlanır. Sonuçta 16 basamak çizgisi oluşur.
3. Kesik çizgi: Merdivenin tavanla kesişme yerini gösterir. Konut merdivenlerinde 7. veya 8. basamak hizasında, 30-45° eğimle zikzak çizilir. DASHED çizgi tipinde, ayrı katmanda.
4. Yön oku: İlk basamağın ortasından son basamağa kadar uzanan tek doğru, ucunda küçük üçgen. Ok her zaman çıkış yönünü gösterir. Kesik çizginin altındaki tarafta "ÇIKIŞ" yazısı, üstündeki tarafta hiçbir şey yazılmaz.
5. L veya U tipinde sahanlık: İlk kolu tamamla, sahanlık dikdörtgenini çiz, ardından MI (MIRROR) ile ikinci kolu yansıt. Mirror sonrası ikinci kolun yön okunu manuel ters çevir — komut oku da yansıtır ama yön mantığı bozulur.
6. Temizlik: Kovaya taşan offset uzantılarını TR (TRIM) ile kırp. Kova kenarını sınır seç, fazlalıkları tek tıklamayla temizle.

Plan üzerinde en sık karışan iki sembol: kesik çizgi ve ok. Kesik çizgi merdivenin nereden kesildiğini söyler — yani planın yapıldığı kat seviyesinin yaklaşık 1 metre üzerinde. Bu yüzden çoğu konut merdiveninde 7-8. basamak hizasındadır. Ok ise hareket yönüdür, kesim değil. İkisini ayrı katmanda tutmak (örneğin kesik için kırmızı kesikli, ok için yeşil sürekli) sunum paftasında okumayı kolaylaştırır.

Kesit Görünüş ve Kotlandırma

Kesit, merdivenin yan görünüşünü verir. Plan ne kadar şematikse kesit o kadar somuttur: rıht düşey, basamak yatay, basamak altı eğimli hat. Yapı denetim, kalfa, müteahhit — hepsi kesite bakar. Kesit yanlışsa şantiyede merdiven yanlış dökülür.

Kesit çiziminin tipik sırası:

• Zemin kotunu sıfır kabul et, yatay çizgi olarak başlat (L komutu)
• İlk rıht için 17 cm yukarı, sonra 29 cm yatay — bu hareket bir basamağı oluşturur
• 16 basamağı manuel çizmek yerine: tek basamağı çiz, AR (ARRAY) komutuyla 16 satırlı dikdörtgen dizi yap, satır mesafesi 17 cm × 29 cm offset
• Üst kat döşemesi sahanlık çizgisini kapatır
• Basamak altı eğimli hat: tüm basamak alt köşelerini birleştir, beton döküm yüzeyini gösterir
• Sahanlık altı eğimli hat: ikinci kola geçişte sahanlık altının kalınlığı (15-18 cm) gösterilir

Kotlandırma kesit görünüşün asıl işidir. Her sahanlığa ve kat döşemesine kot işareti konulur: üçgen sembol, üstüne kot değeri, altına kat adı. ±0.00 zemin kat, +2.90 birinci kat, +5.80 ikinci kat şeklinde. Bu sembol mimari standart — yapı denetim raporunda doğru kotlandırma olmadan onay verilmez.

Katmanları Nasıl Düzenlemeli?

Merdivenin tüm öğeleri tek katmana sıkıştırılırsa pafta okunamaz hale gelir. Çıktıda kalın çizgi-ince çizgi farkı renkten gelir; renk plot stilinde kalem kalınlığına eşlenir. Konut merdiven çizimi için minimum altı katman:

• M_MERDIVEN_KOVA — kırmızı, sürekli, 0,50 mm (kalın hat, kova kenarı ve sahanlık sınırı)
• M_MERDIVEN_BASAMAK — beyaz/siyah, sürekli, 0,25 mm (basamak çizgileri)
• M_MERDIVEN_KESIK — sarı, kesikli (DASHED), 0,18 mm (plan kesik çizgisi)
• M_MERDIVEN_OK — yeşil, sürekli, 0,13 mm (yön oku)
• M_OLCU — mavi, sürekli, 0,13 mm (ölçülendirme)
• M_TEXT_KOT — magenta, sürekli, 0,13 mm (kot işaretleri ve metin)

Katman isimlendirmesinde MEB mimari teknik resim müfredatı ve mimarlık fakültelerinin Mimari I-II derslerinde verilen şema farklı olabilir; bazıları İngilizce A-STAR-FLIGHT, A-STAR-RISER konvansiyonunu (AIA katman standardı) tercih eder. Türkiye'de hangi şemayı seçeceğini ofis kararı belirler; önemli olan tek projede tek şema kullanmak. Karışık katman isimli paftalar yapı denetime gönderildiğinde döner. Mimari modelleme aşamasına geçtiğinde aynı katman mantığı SketchUp eğitimi içeriğindeki tag/component sistemine doğrudan uyum sağlar; 3D ortamda her merdiven kolu ayrı component olur, plan-kesit otomatik üretilir.

Hangi Yönetmelik ve Standartlar Geçerli?

Çizim teknik olarak doğru olabilir ama yönetmeliğe aykırıysa ruhsat alınamaz. Türkiye'de merdiven boyutunu üç metin belirler:

• Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği: Konut merdiveninde minimum kol genişliği 90 cm, rıht en fazla 18 cm, basamak en az 28 cm. AVM, ofis, otel gibi yapılarda kol genişliği 120 cm'e çıkar.
• TS 9111 Erişilebilirlik Standardı: Engelli kullanımı olan yapılarda rıht en fazla 16 cm (asansör/rampa varsa 18 cm'e izin verir), basamak en az 27 cm, çıkıntı (nosing) en fazla 2,5 cm. Dolanmış merdiven yasak. Küpeşte zorunlu, her iki tarafta.
• Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik: Yangın merdiveni kol genişliği bina kullanıcı sayısına göre hesaplanır; minimum 100 cm, çoğu yapıda 120 cm üzeri. Maksimum 16 basamak sonra ara sahanlık zorunlu.

Bu üç metin çoğunlukla birbiriyle çelişmez ama TS 9111'in dar limiti (16 cm rıht) konut yönetmeliğinin gevşek limitinden (18 cm) farklıdır. Engelli erişimli proje çiziliyorsa dar limit kullanılır. AutoCAD'de bu boyutları sabit blok olarak B (BLOCK) komutuyla tanımlayıp her projede çağırmak — örneğin "merdiven_konut_17x29" ve "merdiven_ts9111_16x30" isimli iki blok — zaman kaybını ortadan kaldırır.

AutoCAD'in mimari özelleştirilmiş sürümü olan AutoCAD Architecture, merdiveni nesne olarak tanımlar; rıht ve basamak boyutu parametrik. Autodesk'in ürün sayfası bu modüler yaklaşımın detayını verir. Standart AutoCAD ile çalışırken bu nesneye sahip değiliz; LINE ve OFFSET ile manuel kurarız. Bu manuel disiplin aslında öğretici — parametrik nesne kullanan bir öğrenci ölçü mantığını içselleştirmeden mimari büroya çıkar.

Sık Karşılaşılan Çizim Hataları

Yıllarca süren bir alışkanlık şekillenir, sonra her projede aynı yer takılır. Merdiven çiziminde tekrar eden hatalar:

• Kat döşemesi ile son basamak karışıyor: 16 basamak çiziyorsan ama 17 rıht hesabı varsa — son rıht üst kat döşemesidir, ayrı bir basamak değil. Sayıyı bu yüzden 17 değil 16 çiziyorsun.
• Kesik çizgi sahanlığı kesiyor: Kesik çizgi sahanlığın hemen üstüne konur, sahanlığın kendisi tam çizgiyle gösterilir. Sahanlığı kesmek planın anlamını bozar.
• Ok yönü ters: Ok her zaman çıkış yönünü gösterir. Bodrum kata inen merdivende ok da aşağıya değil "iniş" yönüne bakar — pratikte alttan üste değil, üstten alta.
• MIRROR sonrası katman/yön: Mirror nesnelerin katmanını korur, kötü değil. Ama yön oku mirror'lanırsa terslenir; manuel düzeltilmesi gerekir.
• Ölçek-yazı tutarsızlığı: 1/50 ölçek pafta için 2,5 mm yazı yüksekliği standardı; model uzayda 125 birim girilir. 1/100 ölçekte 250 birim olur. Yanlış ölçek tüm paftayı okunmaz yapar.
• Kova ölçüsü yetersiz: U tipi merdivende iki kol arasındaki boşluk küpeşte montajı için en az 10 cm olmalı, dış cephe küpeşte için 5 cm de kabul edilir. Sıfır kova çizmek kötü pratik.

Bu listenin her maddesi tek bir disiplinle çözülür: çizim adımı atlamadan, hesabı önce yapıp sonra komuta sarılarak. Mimari proje pek çok detaydan oluşur; merdiven en küçüklerindendir ama plan ile kesit arasında dolaysız bağ kurar. Doğru çizilmiş bir merdiven detayı paftanın tonunu kurar, yanlışı paftanın gerisini de şüpheli yapar. Mekanik tasarım yönüne kayıyorsan SolidWorks eğitimi içerikleri parametrik düşünceyi adımlamana yardımcı olur — orada da basamak benzeri repetitive geometriyi feature kullanarak çizersin.