AUTOCAD ELEKTRİK PROJE ÇİZİMİ

Bir mimari plan üzerine elektrik projesi atmak ile bir tek hat şeması çizmek aynı iş değil. Birinde mekânda dolaşan tesisatın izini sürersiniz; diğerinde elektriğin sistem mantığını anlatırsınız. Aynı AutoCAD ekranında ikisi de açık olur, ama her ikisinin de kendi disiplini, kendi katman düzeni, kendi sembol seti vardır. Bu yazı, bir paftayı doğru kurmanın sırasını bu iki başlığı ayırt ederek anlatıyor.

Türkiye'de elektrik projeleri yalnızca tesisatçı için çizilmez; TEDAŞ vize sürecinden geçer, Elektrik Mühendisleri Odası (EMO) onayına girer, yapı denetim teslim dosyasının parçası olur. Yani üç farklı gözün okuyacağı bir teslim. AutoCAD'de çizim disiplini bu üç beklentiye birden hizmet ederse pafta dönmez; aksi halde revizyon kuyruğunda zaman kaybedersiniz.

Projeye Başlamadan Hangi Bilgi Toplanır?

Çizime başlamadan önce projenin sınıfı belirlenir. Konut, işyeri, AVM ve sanayi tesisi için pafta düzeni, katman sayısı ve sembol yoğunluğu birbirinden farklı. Bir bağımsız bölüm için 3-4 pafta yeterken, orta ölçek bir AVM 60-80 paftaya çıkar; pafta numaralandırma sistemini en başta kurmadan bu sayıya ulaştığınızda dosya kaybedilir.

Türk projelerinde gereksinim analizinin temel girdileri:

• Mimari altlık: Bağımsız bölüm planları, çatı, bodrum, ortak alanlar, sığınak — DWG olarak xref edilir, üzerine elektrik katmanları eklenir
• Yük dökümü: Mahal başına aydınlatma, priz, kuvvet, mutfak/banyo özel devreleri (bulaşık makinesi, kombi, klima); bağlı güç toplamı abone tipini belirler
• TEDAŞ abone tipi: Mono faz (≤9 kW), trifaze (>9 kW), AG/OG ayrımı — proje teslim föyünü ve hesap dosyasını etkiler
• EMO vize gereği: Yetkili elektrik mühendisi imzası, oda büro tescil bilgileri, kaşe alanı pafta üzerinde standart yerde durur
• Yapı denetim dosyası: Mimari, statik, mekanik, elektrik bir bütün halinde sunulur; çakışma kontrolü için elektrik paftaları mimari ile aynı koordinat sıfırında olmalı

Bir konut için yük listesi çıkarmak yarım sayfa iş; bir restoran veya laboratuvar için tek başına bir döküman olur. Bu farkı en başta görmek hangi paftanın hangi boyutta olacağını belirler.

Elektrik Paftası Katmanları Nasıl Kurulur?

Elektrik paftasının okunabilirliği büyük ölçüde katman düzeniyle ilgili. IEC 60364 ve onun Türkçe karşılığı TS HD 60364 referans alındığında elektrik tesisatı dört ana grupta ele alınır: aydınlatma, priz/kuvvet, topraklama-bağ koruma ve zayıf akım. AutoCAD'de bu dörtlü yapı doğrudan katman ailesine dönüşür.

Tipik bir ofis katmanlama şablonu:

• E-AYD-SEMBOL (yeşil 3): tavan armatürü, spot, floresan, acil aydınlatma
• E-AYD-LINYE (yeşil 3, kesikli): aydınlatma besleme hatları
• E-PRIZ-SEMBOL (sarı 2): mono ve trifaze priz, kuvvet prizi, UPS prizi
• E-PRIZ-LINYE (sarı 2, kesikli): priz besleme hatları
• E-ANAHTAR (cyan 4): tek kutuplu, komütatörlü, vaevien, dimmer
• E-TABLO (kırmızı 1): kat panoları, ana dağıtım, kompanzasyon
• E-KOLON (magenta 6): dikey kolon kabloları, kalın çizgi (LW 0.50)
• E-ZAYIF (gri 8): telefon, data, TV, görüntülü diafon, yangın algılama
• E-TOPRAK (yeşil koyu 84): topraklama, eşpotansiyel bara
• E-METIN (siyah 7): linye numaraları, kesit yazıları, mahal kotları
• E-LEJAND (siyah 7): sembol açıklama kutusu

Renkler hem ekran ayrımı hem baskıda lineweight (çizgi kalınlığı) eşleştirmesi için kullanılır. CTB dosyası ile renk → kalınlık eşlemesi tek yerden yönetilir; tüm ofis aynı CTB'yi kullanırsa farklı çizerlerin paftaları baskıda aynı görünür.

Mimari altlığı xref ile bağlayıp VP Freeze ile pafta görünüm penceresinde dondurmak veya gri tonlamaya almak işin alfabesi. Mimari değişirse altlık otomatik güncellenir, elektrik üzeri bozulmaz; bu özellikle revizyon yoğun projelerde haftalar kazandırır.

Sembol Yerleşimi ve Blok Kütüphanesi

Her ofisin kendi blok kütüphanesi olur; ama temel sembol seti standart referansa dayanır. IEC 60617 sembol standardı uluslararası ortak dildir ve TS EN 60617 olarak Türkiye'ye uyarlanmıştır. Konut ve ticari projelerde bu standart sembollerin hafif modifiye edilmiş hâlleri kullanılır.

Sembol kütüphanesini kurarken pratik kurallar:

1. Her sembol için ölçek bağımsız blok — BLOCK komutunda ekleme noktası tutarlı (priz için sembolün sol-alt köşesi, anahtarın gövde merkezi)
2. Sembol içinde attribute alanları — devre numarası, mahal kodu, kot yüksekliği gibi alanlar attribute olarak tanımlanır, plana basıldığında doldurulur
3. Sembol boyutu 1/50 ölçekte 8-10 mm görünmeli — modelde gerçek koordinatlarda 40-50 cm hesabıyla çizilir
4. Ortak ağ klasörü veya kurumsal şablon (.dwt) içine yerleştir — her çizer aynı kütüphaneden çeker
5. DESIGNCENTER (kısayol Ctrl+2) ile diğer DWG'lerden blok aktarımı — eski projelerden hazır blok çekmek için

Mahal listesi disiplini sembol yerleşiminin denetim aşaması. QSELECT ile belirli katmandaki blokları seçip mahal bazında sayar, projeye sıralı bir mahal-priz-anahtar-armatür tablosu çıkarırsınız. Bu tablo hem keşif/metraj için hem TEDAŞ teslim dosyası için aranan döküman.

Mimari iç mekan ile elektrik yerleşiminin uyumu, özellikle iç mekan tasarımı yoğun projelerde başlı başına bir koordinasyon konusu — armatür konumları mobilya yerleşimine, priz konumları kullanıcı senaryosuna bağlı. Bu noktada elektrik projesinin iç mekan modeli üzerinden gözden geçirilmesi tek katmanlı plandan görünmeyen ergonomi hatalarını yakalar. İlgili AutoCAD ürün ailesi için Autodesk resmi sayfasında teknik dokümantasyon ve sürüm geçişleri için referans bilgiler bulunur.

Kablo Trasesi Hangi Detayda Çizilir?

Plan üzerinde semboller yerleştikten sonra linyeler çekilir. Linye, bir grup tüketiciyi (priz ya da armatür) tablodaki sigortadan besleyen elektrik hattıdır. Çizim sırasında iki farklı yaklaşım var: şematik linye gösterimi ve gerçek kablo trasesi.

Konut projelerinde şematik gösterim — tablodan başlayıp her tüketiciye uğrayan sürekli kesikli çizgi — yeterli. Tava, kanal, boru detayı verilmez; sayaç altı pano, tablo, linye numarası, kesit yeterli. Kontrol mekanizması: her sembol bir linye numarası taşır, her linye bir tabloda sigortayla sonlanır, her sigorta tek hat şemasında karşılığını bulur.

Ticari, AVM, sanayi projelerinde ise gerçek güzergâh gösterimi gerekli. Kablo tava güzergâhları planda çizilir, tava kotları yazılır, yangın bölümü geçişleri işaretlenir, kablo cins-kesit özet tablosu pafta üstüne eklenir. Yangın algılama, acil aydınlatma ve duman tahliye sistemleri için ayrı paftalar hazırlanır.

Tipik bir konut linye dökümü:

Tek Hat Şeması ve Kolon Şeması

Plan üzerinde linyeler ve tablo sembolleri tamamlandıktan sonra projenin sistem mantığı iki şema ile anlatılır: tek hat şeması ve kolon şeması. Bu şemalar plan değildir, topolojidir — ölçek yoktur, mekân yoktur, sadece elektrik akışı vardır.

Tek hat şeması besleme noktasından (TEDAŞ sayaç altı veya AG dağıtım panosu) başlayıp tabloları ve linyeleri ağaç diyagramı olarak gösterir. Her dal üzerinde sigorta tipi, kesim akımı, kablo kesit-tipi, beslediği yükün adı yazılır. Kolon şeması ise binadaki dikey dağılımı, kat-kat tabloları ve aralarındaki kolon kablolarını gösterir.

AutoCAD'de bu şemalar paftaya doğrudan basılacak ölçekte, kâğıt uzayında çizilir. Birim kâğıt mm olarak alınır, sembol boyutları 1:1 çıktıya göre kalibre edilir. Tek hat şeması A1 paftada bir-iki sayfa, kolon şeması yüksek katlı binalarda yatay uzun pafta olarak yerleşir.

TEDAŞ vize sürecinde tek hat şemasında istenen standart bilgiler:

• TEDAŞ sayaç altı koruma şartelinin tipi ve akımı
• Ana panodan kat panolarına giden kolon kablo cinsi ve kesiti
• Her devre için sigorta tipi (B/C eğrisi), kesim akımı, kablo kesit-tipi
• Banyo ve dış mekan devrelerinde 30 mA kaçak akım rölesi (RCD)
• Topraklama empedansı ve eşpotansiyel bara bağlantısı
• Bağlı güç ve eş zamanlılık katsayısı, talep gücü hesabı

Mekanik tesisat ile elektrik tesisatının kesişim noktaları (kombi, klima dış üniteleri, asansör motoru, hidrofor) hem mekanik projede hem elektrik kolon şemasında işlenir. Çakışma kontrolünü Türk müteahhitlik pratiğinde şantiye başlamadan ofiste yapmak, sonrasında duvar kırmaktan ucuza geliyor.

Çıktı Almadan Önce Hangi Kontroller Yapılır?

Çizim modelde biter, pafta kâğıt uzayında kurulur. LAYOUT sekmeleri her pafta için ayrı viewport içerir; modeldeki tek bir plan farklı paftalarda farklı detay seviyesinde, farklı katmanlar açık/kapalı, farklı ölçeklerde görüntülenir.

Türk projelerinde yaygın pafta boyutları A1 (594×841 mm) ve A0 (841×1189 mm). Konut projelerinde A1, AVM/hastane/fabrika projelerinde A0 tercih edilir. Antet (title block) her ofiste standarttır — proje adı, pafta adı, pafta no, ölçek, tarih, çizen, kontrol eden, EMO büro tescil no, müellif imza alanı.

Çıktı öncesi kontrol disiplini:

1. Layer purge: PURGE komutu ile kullanılmayan katman, blok, lineweight temizlenir; dosya boyutu küçülür
2. Xref bind veya overlay: Teslim dosyasında mimari xref'ler bind edilir veya overlay olarak bırakılır — büro standardı belirler
3. Lineweight check: Renk → çizgi kalınlığı CTB dosyasında doğrulanır, baskı önizleme açılarak kontrol
4. Lejand güncelliği: Plan üzerindeki tüm semboller lejand kutusunda açıklanmalı; yeni eklenen sembol unutulduysa pafta dönüyor
5. PDF/A çıktı: TEDAŞ ve yapı denetim sistemine yüklenen dosyalar PDF/A formatında olmalı, vektör çizim korunur, baskı bağımsız açılır
6. DWG sürüm uyumu: Teslim DWG'leri AutoCAD 2018 veya 2013 sürümünde kaydedilir; eski sürüm çalışan ofisler ile uyumluluk

Mekanik 3D ortamlardaki elektrik panel tasarımları AutoCAD klasik dışına çıkarken farklı bir disiplin gerektirir — pano içi yerleşim, kablo kanalı, ray ölçüleri, dağıtım hesabı. Bu noktada 3D katı modelleme ortamlarındaki pano içi yerleşim deneyimi AutoCAD 2D paftaya geri döndüğünüzde çakışma görmeden çizmeyi kolaylaştırıyor. Pratik standartlar için elektrik tesisatı genel bilgilerine başvurmak da temel terminoloji tazelemesi için işe yarar.

Türk Onay Sürecinin Çizime Yansıması

Türkiye'de bir elektrik projesi sırasıyla şu süzgeçlerden geçer: müellif (yetkili elektrik mühendisi) imzası, EMO büro tescili ve onay vizesi, yapı denetim onayı, dağıtım şirketi (TEDAŞ veya bölgesel şirket — BEDAŞ, AYEDAŞ, ÇEDAŞ vb.) vizesi. Her aşama paftada belli bir alan, belli bir bilgi ister; çizim disiplinini en başta bu beklentilere göre kurarsanız sonradan ekleme yapmazsınız.

EMO vizesi için pafta üzerinde durması gereken bilgiler: müellif adı-soyadı, oda sicil numarası, büro tescil numarası, imza-tarih alanı, proje sorumluluk tipi (sadece çizim, sadece tasarım, fenni mesuliyet). Her elektrik mühendisinin SMM (Serbest Müşavir Mühendis) belgesi olmalı; aksi halde vize edilmez.

TEDAŞ vizesi için: tek hat şeması, kolon şeması, plan paftaları, talep gücü hesabı, topraklama hesabı, aydınlatma hesabı (gerekirse), kompanzasyon hesabı. Bağlı güç eşiklerine göre dosya kapsamı değişir — 50 kW altı konut tipi, 50-100 kW arası ticari, üstü endüstriyel onay süreciyle ilerler.

Yapı denetim için: mimari ile koordineli plan paftaları, mekanik ile çakışma kontrolü yapılmış kolon şeması, statik ile uyumlu temel topraklama planı. Yapı denetim müfettişi şantiyede pafta ile gerçeği karşılaştırır; planda olup yerde olmayan veya tersi durum tutanak konusu.

Bayındırlık ve İskan Bakanlığı şartnamesi (kamu yapıları için zorunlu, özelde referans) elektrik tesisatı için minimum kalite ve detay seviyesini belirler. Kamu ihalesine giren projelerde şartname bire bir uygulanır; pafta detayı, kablo tipi, sigorta üreticisi, topraklama detayı tek tek listelenir. Özel projelerde bu seviyede sıkı uygulama olmasa da iyi büroların referansı budur.

AutoCAD'i bir çizim aracı olarak ele almak işin yarısı; diğer yarısı bu çizimin Türkiye'nin onay zincirinde nasıl yer aldığını bilmek. İki yarıyı birlikte oturttuğunuzda paftalar dönmüyor, projeler kabul ediliyor, şantiyede sürpriz çıkmıyor.