AUTOCAD NEDİR?

Aralık 1982. Las Vegas'taki COMDEX fuarında Autodesk küçük bir stantta yeni bir yazılım gösteriyordu: AutoCAD 1.0. O dönem CAD demek, on binlerce dolarlık iş istasyonlarında çalışan kapalı sistemler demekti — Computervision, Intergraph, IBM CAD/2. Autodesk'in iddiası şuydu: IBM PC üzerinde, beş bin dolarlık bir bilgisayarda çalışan bir CAD. Sektörün büyük çoğunluğu önce ciddiye almadı. Otuz küsur yıl sonra DWG dosyaları küresel inşaat ve imalat dilinin bir parçası hâline geldi; eski rakiplerin çoğu artık yok.

Bu yazı AutoCAD'in ne işe yaradığı veya arayüzünün anatomisi üzerine değil — onu zaten kullanmaya başlayanların öğrendiği bir şey. Burada konu şu: AutoCAD nasıl ortaya çıktı, kırk yılda hangi kilometre taşlarından geçti, bugün karşımıza çıkan onlarca farklı edisyon (LT, Web, Mobile, Mac, Architecture, Mechanical, Civil 3D, Plant 3D) birbirinden tam olarak ne ile ayrılıyor ve hangi profil için hangisi mantıklı. Detaylı sürüm geçmişi için Wikipedia'nın AutoCAD version history sayfası referans alınabilir; sürüm numaraları ve DWG format değişiklikleri tek tabloda derlenmiş.

AutoCAD İlk Ne Zaman Çıktı?

AutoCAD 1.0, Aralık 1982'de Autodesk tarafından IBM PC ve CP/M platformları için piyasaya sürüldü. Yazılımın çekirdeği aslında daha eskiye dayanıyor: John Walker ve programcı arkadaşlarının daha önce "MicroCAD" ya da "Interact CAD" gibi isimlerle denedikleri bir prototipti. Autodesk şirket olarak Nisan 1982'de kuruldu; sekiz ay sonra ürün hazırdı.

O yıllarda AutoCAD'in en şaşırtıcı tarafı fiyatıydı. Geleneksel CAD sistemleri 50.000 dolardan başlıyordu — donanım dahil. AutoCAD ise yaklaşık 1.000 dolarlık yazılım + 5.000 dolarlık bir PC ile çalışıyordu. Tek başına bir mimar veya makine mühendisi, kendi masaüstünde bir CAD istasyonu kurabiliyordu. Pazarlama tarihinde "demokratikleştirme" hikayesi çok abartılır ama bu örnekte gerçekten o oldu.

İlk sürüm bugün kullandığımız şeyle uzaktan akrabaydı: sadece 2B çizim, sınırlı katman desteği, komut satırı odaklı. Mouse o yıllarda PC dünyasında bile yaygın değildi; çizim çoğu zaman dijital tabletle yapılıyordu.

Sürüm Tarihçesi ve Kilometre Taşları

AutoCAD'in kırk yıllık geçmişi belirli kırılma noktalarıyla anlaşılır. Her sürüm listesi sıkıcıdır; asıl önemli olan dilin nasıl evrildiği:

• 1982 – Sürüm 1.0: İlk piyasaya çıkış. Sadece 2B, çizim için kalem hareketleri komut olarak çalıştırılıyor.
• 1983 – Sürüm 1.2 (Release 2): İlk büyük güncelleme, ölçülendirme komutları geldi.
• 1986 – Release 9: İlk açılır menü (pulldown menu) ve diyalog kutuları. Komut satırına ek olarak görsel UI'nin başlangıcı.
• 1986 – AutoLISP: Yazılımın özelleştirilmesi için LISP tabanlı script dili. Ofislerin kendi rutinlerini yazıp paylaşması bu sayede mümkün oldu.
• 1988 – Release 10: Tam 3D koordinat sistemi (önce sadece "extruded 2D" vardı), DXF formatı bu sürümle birlikte hem ASCII hem binary olarak desteklenmeye başladı.
• 1990 – Release 11: Advanced Modeling Extension (AME) ile ilk gerçek 3B katı modelleme.
• 1992 – Release 12: Tarihçenin en stabil sürümü olarak anılır; Windows uyumlu ilk versiyon.
• 1993 – AutoCAD LT: İlk düşük maliyetli kardeş sürüm, 495 dolarlık fiyatla pazarı genişletti.
• 1995 – Release 13: Aynı binaryle hem Windows hem DOS hem Unix; geçiş sancılı oldu.
• 1997 – Release 14: Yalnızca Windows. DOS desteği sonlandı, bu kararlı bir dönem başlattı.
• 1999 – AutoCAD 2000: Çoklu doküman ortamı (aynı anda birden çok DWG açma) ve OpenGL hızlandırma.
• 2002 – AutoCAD 2002: Internet Publishing özellikleri, ilk "iWizard" tipi sihirbazlar.
• 2005 – AutoCAD 2006: Dynamic Blocks (parametrik bloklar) — yeni nesil paftalar için kritik özellik.
• 2005 – .NET API: AutoCAD 2006 ile birlikte C# ve VB.NET üzerinden eklenti yazılabilir hâle geldi. ARX (C++) ve LISP yanına managed code eklendi.
• 2010 – AutoCAD 2011 for Mac: Yaklaşık 18 yıl sonra macOS'a geri dönüş (önce 1992'de çıkıp uzun süre durmuştu).
• 2010 – AutoCAD WS: İlk web/mobil deneme, daha sonra AutoCAD 360, daha sonra da AutoCAD Web olarak yeniden markalandı.
• 2016 – Subscription-only: Ocak 2016 itibarıyla kalıcı lisans satışı sona erdi; sadece abonelik.
• 2018 – AutoCAD 2019: "One AutoCAD" anlayışıyla sektör toolset'leri ana abonelikle birlikte verilmeye başlandı.
• 2024 – AutoCAD LT 2024: İlk kez AutoCAD LT'ye AutoLISP desteği eklendi. Otuz yıllık eksiklik kapandı.

Yukarıdaki listede dikkat çeken bir şey var: 2000'lerin başına kadar AutoCAD esas olarak "daha iyi bir 2B çizim aleti" olarak gelişti. Ondan sonrası daha çok ekosistem ve veri formatları üzerine — Dynamic Blocks, .NET, web/mobile, BIM uyumu, bulut. Yazılım olgunlaştıkça eklenen değer artık komutlardan değil etrafındaki entegrasyondan geliyor.

DWG ve DXF Format Evrimi

AutoCAD'in en kalıcı miraslarından biri yazılımın kendisi değil — dosya formatları. DWG, AutoCAD'in yerli ikili formatı; DXF ise farklı CAD sistemleri arasında veri taşımak için açıkça belgelenmiş metin tabanlı format.

DWG formatı 1982'den bu yana yaklaşık 18 farklı iç sürüm geçirdi. Önemli olan "ileri uyumluluk yok" kuralı: AutoCAD 2024 ile kaydedilen bir dosya, AutoCAD 2015'te direkt açılmaz. Yazılım sürümleri ile DWG iç sürümleri arasında üçer-dörder yıllık bloklar var:

• R14 (1997): 1997-1999 sürümleri.
• 2000: AutoCAD 2000 / 2000i / 2002.
• 2004: AutoCAD 2004 / 2005 / 2006.
• 2007: AutoCAD 2007 / 2008 / 2009.
• 2010: AutoCAD 2010 / 2011 / 2012.
• 2013: AutoCAD 2013 / 2014 / 2015 / 2016 / 2017.
• 2018: AutoCAD 2018 ve sonrası (uzun süredir aynı format).

DXF tarafında kritik kırılma 1988'de Release 10 ile geldi: o sürüme kadar DXF yalnızca ASCII metin olarak yazılıyordu; 10 ile birlikte binary DXF de devreye girdi, dosya boyutları küçüldü ve okuma hızlandı. DXF, Autodesk dışındaki ekosistemde bugün hâlâ açık kaynak araçların (LibreCAD, QCAD, FreeCAD) AutoCAD verisini okumasının ana yoludur.

LT ile Full Arasındaki Fark Nedir?

Kasım 1993'te çıkan AutoCAD LT, AutoCAD'in "Light" sürümü. Karar basit görünüyor — "küçük projeler için ucuz versiyon" — ama altındaki fark teknik anlamda hatırı sayılır boyutta.

Pratikte ne anlama geliyor? Sadece 2B mimari pafta, elektrik şeması ya da tek seferlik plan üreten biri için LT yeterlidir. Ofiste 3B modelleme yapan, kendi makrolarını yazan, render üreten veya sektör toolset'i kullanan kişi için Full şart. Bir mimari ofis genelde karışık kullanır: 2-3 lisans Full (proje yöneticileri, render alanı), kalan operatörler LT.

Web, Mobile ve Mac Sürümleri Ne Yapar?

AutoCAD bugün dört farklı platformda çalışıyor: Windows masaüstü (asıl), macOS, Web (tarayıcı), Mobile (iOS/Android). İlk üçü ayrı ürün satın alınmasını gerektirmez — masaüstü aboneliğine dahil; Mobile ayrı freemium modelinde.

AutoCAD Web bir tarayıcı uygulaması. Chrome veya Edge üzerinde web.autocad.com adresinden açılıyor; DWG dosyasını bulut depolamadan çekip basit düzenleme ve markup yapmayı sağlıyor. Şantiyede dizüstü açmadan bir ölçüye bakmak, müşteriyle ekran paylaşırken anlık değişiklik göstermek için pratik. Tam masaüstü deneyimini karşılamaz; karmaşık bir paftada uzun süre çalışmak için tasarlanmamış.

AutoCAD Mobile telefon ve tablette çalışır. Şantiyede tabletle dolaşırken bir kotu kontrol etmek, fotoğraf üzerine kısa not düşmek, açılış öncesi kontrol turunda detay görüntülemek için kullanılıyor. Üretim aracı değil — saha denetim aracı olarak değerli.

AutoCAD for Mac'in hikayesi karışıktır. 1992'de Mac sürümü vardı, sonra terk edildi, 2010'da AutoCAD 2011 ile geri döndü. Bugün macOS sürümü mevcut ama Windows sürümüne göre bazı eksikler var: Dynamic Blocks oluşturma desteği daha kısıtlı, sektör toolset'leri ya yok ya çok sınırlı, üçüncü taraf eklentilerin büyük çoğunluğu sadece Windows için yazılır. Mac kullanıcısı bir mimar genelde Windows üzerinde Parallels veya Bootcamp ile AutoCAD çalıştırmayı tercih eder.

Sektör Özel Toolset'ler

2018'den itibaren Autodesk yedi sektör toolset'ini "One AutoCAD" çatısı altında tek aboneliğe dahil etti. Daha önce her biri ayrı satılıyordu (AutoCAD Architecture ayrı bir SKU, AutoCAD Mechanical ayrı vb.). Şimdi aynı abonelik kullanıcıya hepsini açar; ama her toolset aslında yine ayrı binary olarak yüklenir.

• AutoCAD Architecture: Önceki adı Architectural Desktop (ADT) idi, 2008'de yeniden markalandı. Duvar, kapı, pencere, döşeme gibi mimari nesneleri parametrik yönetiyor. Revit'in BIM yaklaşımına geçmek istemeyen mimari ofisler için klasik tercih.
• AutoCAD Mechanical: Makine mühendisliği için. Standart parça kütüphanesi (DIN, ISO, ANSI cıvata-somun), otomatik ölçülendirme, BOM çıkarımı.
• AutoCAD Electrical: Elektrik şeması çizimi. Sembol kütüphanesi (IEC, JIC, GB, AS), tel numaralandırma, terminal şeması, PLC I/O çıktısı.
• AutoCAD MEP: Mekanik-Elektrik-Sıhhi tesisat. Bina sistemleri (havalandırma kanalları, su tesisatı, elektrik dağıtımı) için özelleştirilmiş nesneler.
• AutoCAD Civil 3D: Altyapı ve şehircilik. Yol, kanalizasyon, yüzey modelleme, parsel, drenaj. Türkiye'de büyük inşaat firmalarının altyapı bölümlerinin standardı.
• AutoCAD Plant 3D: Endüstriyel tesis tasarımı — boru hatları (P&ID), ekipman yerleşimi, izometrik çıktı. Petrokimya ve rafineri sektöründe yaygın.
• AutoCAD Map 3D: CBS (coğrafi bilgi sistemleri) ile CAD'in kesişimi. ArcGIS verisi okuma, koordinat sistemi dönüşümü, parsel yönetimi.
• AutoCAD Raster Design: Tarama (raster) görüntüleri DWG ortamında vektörleştirme. Eski paftaların dijitalleştirilmesi için.

Mekanik tarafta parametrik 3B modelleme yapacaksanız AutoCAD Mechanical yerine doğrudan SolidWorks veya Inventor düşünmek daha mantıklı; SolidWorks eğitimi parametrik özellik ağacı, montaj, FEA gibi alanlarda AutoCAD'in tasarım hedefinin ötesine geçer. Benzer şekilde mimari kütle, iç mekan ve hızlı 3B sunum için SketchUp eğitimi hâlâ pratiklik açısından AutoCAD 3D'sine fark atar.

Hangi Edisyon Kime Uygun?

Edisyonları teknik olarak ayırmak bir şey, bir profile uygun olanı seçmek başka. Pratik bir kılavuz:

• Mimari ofis – plan-kesit ağırlıklı: AutoCAD Full (toolset olarak Architecture). BIM'e geçiş düşünülüyorsa Revit'e geçmek daha mantıklı.
• Mimari ofis – 3B sunum ve render ön planda: AutoCAD Full + ayrıca SketchUp veya Rhino. Render motoru olarak Enscape veya Twinmotion.
• İç mimar, mobilya tasarımcısı: AutoCAD LT genelde yeterli; 3B için SketchUp ayrı.
• Makine mühendisi – parça/montaj tasarımı: AutoCAD Mechanical değil; SolidWorks, Inventor veya CATIA. AutoCAD ancak teknik resim katmanında devrede.
• Elektrik mühendisi – şema çizimi: AutoCAD Electrical (Full abonelikle dahil) veya alternatif olarak EPLAN.
• İnşaat firması – altyapı/yol: AutoCAD Civil 3D, başka makul alternatif yok denecek kadar az.
• Yapı denetçi, müteahhit – mevcut paftayı okuyup not düşmek: AutoCAD LT ya da hatta sadece AutoCAD Web yeterli.
• Öğrenci ve hobi: Eğitim lisansı ile AutoCAD Full (12 ay yenilenebilir, ücretsiz).
• Şantiye saha denetimi: AutoCAD Mobile, tablette markup için.

Yaygın bir hata: ofis "her ihtimale karşı" tüm operatörlere Full lisans alır, halbuki üç-dört operatörün yalnızca 2B çizim yapan personel olduğu ortaya çıkar. Yıllık abonelikler arası fark düşünüldüğünde doğru karışım ciddi bir bütçe farkı yaratır.

Lisanslama ve Öğrenci Sürümü

Ocak 2016'dan beri Autodesk artık kalıcı lisans (perpetual license) satmıyor. Tüm yeni AutoCAD lisansları aboneliklidir — aylık, yıllık veya çok yıllık. Eski kalıcı lisans sahipleri kullanmaya devam edebiliyor ama yeni sürüm yükseltmesi alamıyorlar; eski sürüm artık güncelleme ve güvenlik yaması almıyor.

Üç temel lisans tipi:

1. Aylık / yıllık / 3 yıllık abonelik: Tek kullanıcılı (named user) model. Aynı kişi farklı cihazlarda kullanabilir; aynı anda başka kullanıcıyla paylaşılamaz. Ekonomik kıyaslama: 3 yıllık alım yıllığın yaklaşık 2.5 katı fiyatla geliyor — uzun vadeli kullanımda mantıklı.
2. Autodesk Flex (jeton bazlı): Eylül 2021'de tanıtıldı. Pay-as-you-go modeli; günlük kullanıma göre jeton harcanıyor. Sürekli kullanmayan, sadece projeye göre giren çıkan kişiler için.
3. Eğitim lisansı (ücretsiz): 12 aylık, yenilenebilir. Öğrenciler, eğitmenler ve onaylı eğitim kurumları için. Autodesk'in Education Community sayfasından başvurulur; öğrenci belgesi veya .edu uzantılı mail gerekir. Tam özellikli, sadece çizimler "EDUCATIONAL VERSION" damgası taşır ve ticari kullanım yasaktır.

Ayrıca 30 günlük ücretsiz deneme sürümü her sürüm için mevcut; deneme süresi bittikten sonra aboneliğe dönüşmesi için ek bir adım gerekiyor, otomatik tahsilat yok. Eski sürümlerin "kırık" kopyaları sektörün karanlık tarafında dolaşır ama Autodesk'in 2022'den itibaren aktif lisans denetimi (telemetri tabanlı) kurumsal müşterilerde ciddi para cezalarına yol açtı; ofis ortamında risk almaya değmiyor.

Sık Sorulan Sorular

AutoCAD ilk ne zaman çıktı?

AutoCAD 1.0 Aralık 1982'de Las Vegas COMDEX fuarında tanıtıldı ve hemen ardından IBM PC ile CP/M platformları için satışa sunuldu. O döneme kadar CAD on binlerce dolarlık iş istasyonlarıyla anılırken AutoCAD'in beş bin dolarlık bir PC üzerinde çalışması sektörde ciddi bir kırılma yarattı.

AutoCAD'in en önemli kilometre taşları nelerdir?

1982 ilk sürüm, 1986 AutoLISP, 1988 binary DXF, 1990 ilk 3B katı modelleme, 1993 LT'nin çıkışı, 1997 sadece Windows kararı, 2006 .NET API, 2010 Mac'e dönüş ve ilk web sürümü, 2016 kalıcı lisans modelinin sonu, 2018 One AutoCAD ile toolset birleştirme, 2024 LT'ye AutoLISP gelmesi en önemli aşamalardır.

AutoCAD LT ile tam sürüm arasındaki en kritik fark nedir?

3B modelleme yokluğu en bilineni, ama daha kritik olabilen ayrım API ve sektör toolset'lerinin LT'de bulunmaması. AutoLISP 2024'ten itibaren LT'ye geldi fakat .NET, ObjectARX ve Architecture-Mechanical-Electrical-Civil-MEP-Plant 3D-Map 3D toolset'leri sadece Full sürümde mevcut. Ağ lisansı da yalnızca Full'de.

AutoCAD Web masaüstü sürümünün yerini alır mı?

Hayır. Web sürümü hızlı görüntüleme, markup ve küçük düzenlemeler için tasarlandı; karmaşık çizim üretimi için yetersiz. Şantiyede ölçü kontrolü, müşteriyle paylaşımda hızlı revizyon notu veya hareket halinde dosya açma gibi senaryolarda işe yarar. Üretim hâlâ Windows veya Mac masaüstünde yapılır.

AutoCAD Mac sürümü Windows ile aynı mı?

Aynı değil. Mac sürümü temel 2B-3B çizimi yapar ama Dynamic Block oluşturma kısıtlı, sektör toolset'leri yok denecek kadar az, üçüncü taraf eklenti ekosisteminin neredeyse tamamı Windows için yazılmış durumda. Mac kullanıcısı mimar ya da mühendisler genelde Parallels veya Bootcamp ile Windows AutoCAD çalıştırıyor.

AutoCAD Architecture ile Revit arasındaki fark nedir?

AutoCAD Architecture, DWG tabanlı klasik CAD ortamına mimari nesne katmanı ekler; çizim hâlâ pafta merkezlidir. Revit ise tamamen BIM mantığında çalışır — tek bir bina modeli üzerinde tüm görünüş, kesit, plan ve detaylar otomatik üretilir. Architecture köprü çözüm; uzun vadede BIM gerekiyorsa Revit'e geçmek mantıklı.

Civil 3D normal AutoCAD'den ne kadar farklı?

Aynı çekirdek üzerine kuruluş ama veri modeli tamamen farklı. Civil 3D yüzey, parsel, yol koridoru, kanal şebekesi gibi mühendislik nesneleriyle çalışır; bunların hepsi dinamik olarak birbirine bağlı — bir kotu değiştirdiğinde profil, en kesit ve hacim hesabı otomatik güncellenir. Sadece 2B çizgilerle yol projesi çizmek mümkün ama çok zahmetli.

Hangi edisyon öğrencilere ücretsiz veriliyor?

Autodesk'in Education Community sayfası üzerinden başvurulduğunda tam AutoCAD (Full) sürümü 12 ay süreyle ücretsiz veriliyor — sektör toolset'leri dahil. Lisans her yıl yenileniyor, öğrencilik belgesi veya .edu uzantılı mail isteniyor. Tam özellikli; sadece çıktılarda "EDUCATIONAL" damgası bulunuyor ve ticari kullanım hakkı yok.

Eski sürümle kaydedilmiş DWG'yi yeni AutoCAD açar mı?

Evet, AutoCAD geriye dönük uyumludur — eski formatlı DWG'leri her zaman açabilir. Sorun ileri yönde: yeni sürümde kaydedilmiş DWG eski sürümde açılmayabilir. Çözüm SAVEAS ile hedef sürüm formatını seçmek (örneğin "AutoCAD 2013 Drawing"). DWG iç sürümleri 2018'den beri aynı, dolayısıyla 2018-2025 arası dosyalar birbirini sorunsuz açar.

AutoCAD'in hikayesi tek bir yazılımın hikayesi değil; PC'nin profesyonel araç hâline gelmesinin hikayesi. 1982'de bir mimara "PC'nde CAD çalıştır" demek tuhaf bir öneriydi; bugün aynı mimarın masasında Windows'la dolu bir iş istasyonu, tarayıcıda açık web sürümü ve elinde markup yapacağı bir tablet duruyor — hepsi aynı DWG'nin farklı versiyonları üzerinde dönen aynı ekosistemin parçası. Hangi edisyonu seçtiğin, asıl meselen olan üretim biçimine bağlı; "ne kadar gücüm olur" sorusu yerine "hangi iş akışına nerede oturuyorum" sorusu daha sağlıklı bir kılavuz.