AUTOCAD TERİMLERİ

Yazılımı ilk açan bir teknik ressam genelde butona değil, kelimeye takılır. "Viewport ölçeği uymadı", "xref kaybolmuş", "katman dondurulmuş, ama hatch çıkmıyor" — bu cümleleri kuran biri komutu zaten biliyor. Bilmediği, terimin kafasındaki karşılığı. AutoCAD'i akıcı kullanmanın yolu menüleri ezberlemekten değil, kavramların adını yerli yerine oturtmaktan geçiyor.

Bu sözlük günlük çalışmada en sık duyulan terimleri beş kategoriye ayırıyor: genel arayüz, çizim, düzenleme, 3B ve paylaşım. Her terimin Türkçe karşılığı, varsa komut kısayolu ve neye yaradığı kısa örnekle açıklanıyor. Ürün ailesinin tarihsel arkaplanı için Wikipedia AutoCAD sayfası referans olarak kullanılabilir.

GENEL ARAYÜZ — ŞERİT, KOMUT SATIRI, KOORDİNAT SİSTEMLERİ

Yazılım ekranı dört bölgeye ayrılır. Üst kısımdaki şerit (ribbon) komutları sekme sekme gruplar. Türkçe arayüzde "Giriş", "Ekle", "Açıklama", "Görünüm" gibi sekmeler altında çizim, blok, ölçü ve paftaya geçiş komutları durur. Şeridin tepesinde hızlı erişim çubuğu (quick access toolbar) vardır — yeni, aç, kaydet, geri al hep oradadır.

Çizim alanının altında komut satırı (command line) bulunur. Yazılımın gerçek kontrol noktası burasıdır: deneyimli kullanıcılar fareyle butona basmak yerine komut adını veya kısaltmasını klavyeden yazıp Enter veya Boşluk ile çalıştırır. Türk CAD eğitimi geleneğinde de öğrenciye ilk öğretilen kural budur — "elini klavyeden çekme". Komut satırı kazara kapanırsa CTRL+9 ile geri açılır.

Çizim alanının sol alt köşesinde WCS (World Coordinate System) ikonu durur. Türkçe karşılığı "dünya koordinat sistemi". Tüm dosyanın referans sıfır noktasıdır; (0,0) burasıdır. Buna karşılık UCS (User Coordinate System), kullanıcının ekseni döndürüp yerini değiştirdiği "kullanıcı koordinat sistemi"dir. Üç boyutlu modellemede belirli bir yüzey üzerinde çalışmak için UCS o yüzeye taşınır.

Sağ alt köşedeki durum çubuğu (status bar), hassas çizim için kullanılan modları açıp kapatır:

• Ortho (F8) — Dik mod. Sadece yatay/dikey çizgi çizdirir.
• Polar Tracking (F10) — Kutupsal izleme. 15°, 30°, 45° gibi açılarda yardımcı çizgi gösterir; özel açılar tanımlanabilir.
• OSnap (F3) — Nesne yakalama. İmleç bir uca, merkeze, kesişime yaklaştığında otomatik kilitlenir. Endpoint, Midpoint, Center, Intersection, Perpendicular en sık kullanılanlardır.
• Object Snap Tracking (F11) — Yakalama izleme. Bir nesnenin ucundan sanal çizgi taşıyıp başka noktayla hizalar.
• Dynamic Input (F12) — Dinamik giriş. Koordinat ve uzaklık değerlerini imlecin yanında küçük kutuda gösterir.

KOORDİNAT NASIL GİRİLİR?

İlk öğrenilen komutlar yazılımın günlük yükünün büyük kısmını taşır. Her birinin Türkçe karşılığı ve komut kısayolu birlikte verilince akılda daha kalıcı olur.

• LINE (L) — Çizgi. İki nokta ile bir doğru parçası.
• POLYLINE (PL) — Çoklu çizgi. Birden fazla segmenti tek nesne olarak tutar; köşeli, yaylı veya kalınlığı değişen tek bir bileşik nesnedir. Mimari planda duvar konturu, harita üzerinde yol için tercih edilir.
• CIRCLE (C) — Daire. Merkez+yarıçap, iki nokta, üç nokta veya teğet seçenekleriyle.
• ARC (A) — Yay. Üç nokta veya başlangıç-merkez-bitiş ile.
• RECTANGLE (REC) — Dikdörtgen. İki köşe noktası; Fillet veya Chamfer ile köşe yuvarlama eklenebilir.
• POLYGON (POL) — Çokgen. 3-1024 kenar; daire içine veya daire dışına oturtulabilir.
• SPLINE (SPL) — Eğri. Kontrol noktalarından geçen düzgün eğri; topografya yatay eğrileri için.
• HATCH (H) — Tarama. Kapalı bir alanı belirli desenle (beton, briket, çapraz çizgi, kum) doldurur. BHATCH komutu da aynı işi yapar; "bounded hatch", sınır tabanlı tarama.
• POINT (PO) — Nokta. Tek bir koordinat. DDPTYPE komutuyla görünüm şekli ayarlanır.

Koordinat girişi üç biçimdedir:

1. Mutlak (absolute) — Orijinden uzaklık: 10,20
2. Göreli (relative) — Önceki noktadan uzaklık: @10,20
3. Polar (kutupsal) — Mesafe ve açı: @100<45 (100 birim, 45 derece)

Komut satırına bu girişi yazmak mouse ile noktayı tahmin etmekten çok daha hızlıdır. Türk teknik eğitim müfredatında bu üç koordinat tipi öğrencinin ilk haftada içselleştirmesi gereken bilgi olarak yer alır.

Çizilen nesnelerin kontrol noktaları (grip) seçim sonrası küçük mavi karelerle belirir. Köşe gripleri konum, orta gripler uzunluk, yay gripleri yarıçap değiştirir. Grip üzerine tıklayıp sürükleyerek nesne diyalog kutusu açmadan düzenlenir.

HANGİ DÜZENLEME KOMUTLARI ÖNCELİKLİ?

Çizilen nesneleri değiştirmek genelde çizmekten daha fazla zaman alır. Düzenleme komutları yazılımın editörlük yönüdür:

• MOVE (M) — Taşı. Nesne, baz nokta, hedef nokta sırasıyla.
• COPY (CO veya CP) — Kopyala. MOVE ile aynı mantık; orijinal yerinde kalır.
• ROTATE (RO) — Döndür. Baz nokta seçilir, açı verilir.
• MIRROR (MI) — Aynala. Simetri ekseni; mimari planda aks etrafında.
• OFFSET (O) — Paralel ötele. Belli mesafe; duvar kalınlığı, yol şeridi, harita üzerinde set geri çekme çizgisi.
• TRIM (TR) — Kırp. Kesişim çizgisinden artığı temizler.
• EXTEND (EX) — Uzat. Çizgiyi sınır nesnesine kadar büyütür.
• FILLET (F) — Köşe yuvarlama. İki nesneyi belirli yarıçapla bağlar; yarıçap 0 verilirse köşe temiz birleştirilir.
• CHAMFER (CHA) — Pah kırma. İki çizginin keskin köşesini eğik kesim ile bağlar.
• SCALE (SC) — Ölçekle. Baz nokta + ölçek faktörü. 1:50 paftadan 1:100 paftaya geçişte 0.5.
• STRETCH (S) — Esnet. Pencere ile seçilen kısmı taşır, kalanı esner.
• ARRAY (AR) — Çoğalt. Doğrusal (rectangular), kutupsal (polar) veya yol bazlı (path) dizilim.
• EXPLODE (X) — Patlat. Bloğu veya polyline'ı tekil çizgilere çevirir.

Kısıtlamalar (constraints) başlı başına bir kategoridir. Parametrik tasarım yaklaşımıyla nesneler arasında geometrik ilişkiler (eşit, paralel, dik, teğet, sabit) ve boyutsal ilişkiler (uzunluk, açı, çap) tanımlanır. Bir kısıt değiştirildiğinde bağlı tüm nesneler birlikte güncellenir. SolidWorks ailesinde bu mantık merkezdedir; AutoCAD'de tercih meselesidir. Parametrik mantığın daha derin olduğu mekanik yazılımları için SolidWorks eğitimi programını incelemek faydalı olur.

KATMAN, BLOK, REFERANS — DÜZENİN OMURGASI

Katman (Layer) nesneleri kategorize eden saydam folyolardır. Duvar başka katmanda, mobilya başka, ölçü başka. Her katmanın kendi rengi, çizgi tipi ve kalem kalınlığı vardır. Komut satırına LA yazılarak Katman Yöneticisi açılır. Türk mimari ofislerinde genelde şöyle bir katman düzeni standarttır:

• 00-AKS — Eflatun, kesik çizgi (DASHED), ince kalem
• 01-DUVAR — Siyah/beyaz, sürekli, kalın kalem (0.50 mm)
• 02-KAPI-PENCERE — Mavi, sürekli, orta kalem (0.25 mm)
• 03-MOBILYA — Yeşil, sürekli, ince kalem (0.13 mm)
• 04-OLCU — Kırmızı, sürekli, ince kalem
• 05-YAZI — Sarı, sürekli, orta kalem
• 99-YARDIMCI — Gri, kesik çizgi, plota çıkmaz

Katmanın yanındaki ampul ikonu görünürlüğü, güneş ikonu dondurmayı (freeze), kilit ikonu düzenlemeyi engeller. Kapalı katman ve dondurulmuş katman aynı şey değildir: kapalı katman regenerasyona girer, dondurulmuş katman tamamen devre dışıdır. Büyük dosyalarda dondurmak ekranı belirgin hızlandırır.

Çizgi tipi (linetype) kesik, noktalı, kesik-nokta gibi desenleri tanımlar. LTSCALE sistem değişkeni bu desenlerin görsel yoğunluğunu pafta ölçeğine göre ayarlar — 1:100 için genelde 50 civarı.

Blok (Block), birden çok nesneyi tek kullanılabilir birim haline getirir. B ile yerel blok tanımlanır, I (INSERT) ile yerleştirilir. Türk projelerinde sık kullanılan blok örnekleri: kapı, pencere, lavabo, çelik kolon, ağaç sembolü, ölçek çubuğu, kuzey oku.

• WBLOCK (W) — "Yazılı blok"; bloğu ayrı bir .dwg dosyası olarak diske kaydeder. Ofis kütüphanesi oluşturmak için.
• Dinamik blok (dynamic block) — İçinde parametre ve eylem barındıran, görünümü değiştirilebilen blok. Bir kapı bloğu tek tıkla sağa/sola açılan duruma çevrilebilir.
• Öznitelik (attribute) — Blok içinde yer alan veri etiketi. Pafta antedindeki proje adı, pafta numarası, tarih — hepsi attribute olarak tutulur ve toplu raporlanabilir.

Çapraz Referans (Xref — External Reference), başka bir DWG dosyasını mevcut çizime referans olarak bağlamadır. Türk inşaat sektöründe disiplinler arası koordinasyonun temelidir: mimar planı statik mühendisin altlığı olarak xref ile gelir; mimar planı güncellediğinde statikçinin dosyasındaki altlık otomatik tazelenir. XREF veya XR komutu yöneticisi açar. Xref edilen dosyalar DWG, raster görsel, DWF, DGN ve PDF olabilir.

Birkaç ek terim:

• PURGE (PU) — Temizle. Dosyada kullanılmayan blok, katman, stil, çizgi tipini siler. Dosya boyutunu yüzde otuza kadar düşürebilir.
• AUDIT — Denetle. Bozuk dosyayı tarayıp onarmaya çalışır. Açılışta hata veren dosyada ilk denenecek komut.
• RECOVER — Kurtar. AUDIT'in daha güçlü versiyonu; aç ve onar.

MODEL ALANI İLE KAĞIT ALANI ARASINDA FARK NEDİR?

Çizim alanının iki ayrı kipi vardır. Bu ayrım yeni başlayanların en çok kafa karıştıran konusudur, ama bir kez oturduğunda paftaya geçiş son derece doğal hale gelir.

• Model Space (Model Alanı) — Gerçek ölçüde çizimin yapıldığı sonsuz alan. 1 birim = 1 mm veya 1 m kabul edilir; proje boyunca tutarlı kalır.
• Paper Space (Kağıt Alanı / Layout Sekmesi) — Pafta kağıdına yerleşim kipidir. Türk mimarlık ofislerinde A0, A1, A3 boyutlarında pafta düzenleri burada hazırlanır.
• Viewport — Kağıt alanında açılan pencere. Her viewport model alanının bir bölümüne belirli bir ölçekte bakar. Aynı paftada bir viewport 1:100 zemin planı, başka bir viewport 1:20 detay, üçüncü bir viewport 1:500 vaziyet planı gösterebilir.
• TILEMODE — Sistem değişkeni; 1 ise model alanı, 0 ise kağıt alanı aktif.
• MVIEW — Kağıt alanında yeni viewport açma komutu.
• VPSCALE — Viewport ölçeği.

Ölçü ve yazı bir paftayı pafta yapan üç şeyin ikisidir. DIMENSION ailesi:

• DIMLINEAR (DLI) — Yatay/dikey ölçü
• DIMALIGNED (DAL) — Eğik nesneye paralel ölçü
• DIMRADIUS (DRA) — Yarıçap
• DIMDIAMETER (DDI) — Çap
• DIMANGULAR (DAN) — Açı
• DIMCONTINUE (DCO) — Önceki ölçünün devamı
• DIMBASELINE (DBA) — Aynı baz noktadan ardışık ölçüler

Ölçü görünümünü tek elden yönetmek için DIMSTYLE (D) kullanılır. Türk mimari geleneğinde 2.5 mm yazı yüksekliği, 1:100 pafta için ölçek faktörü 100 standart kabuldür.

Yazı için iki komut vardır: TEXT (DT) tek satır, MTEXT (MT) paragraf yazı. Pafta başlığı için DT, açıklama notu için MT mantıklıdır. STYLE komutuyla yazı stili yönetilir; Türk pafta yazısında Arial veya Arial Narrow yaygın tercihtir.

3B TERİMLERİ — TEL ÇERÇEVE, KATI, AĞ

Üç boyutlu modellemede nesneler üç farklı temsille tutulur:

• Tel çerçeve (wireframe) — Nesnenin sadece kenarlarını çizgi ve eğri olarak gösteren temsil. Yüz veya hacim bilgisi yoktur; hızlıdır ama görsel olarak boş kalır.
• Yüzey (surface) — Sıfır kalınlıkta zar gibi. Karmaşık kavisli formlar için.
• Katı (solid) — Üç boyutlu hacim. İçi doludur; boole işlemleri (UNION, SUBTRACT, INTERSECT) ile birleştirilebilir.
• Ağ (mesh) — Yüz, kenar ve köşe noktalarından oluşan altbölünmüş nesne. Katıdan daha esnek modelleme verir; düzeltme ve yumuşatma uygulanabilir.

Sınır kutusu (bounding box), bir nesneyi tam saran en küçük dik prizmadır. Model uzayında yer ve hacim hesabı için kullanılır; BOUNDINGBOX değişkeni veya GETBOUNDINGBOX LISP komutu ile sorgulanır. Üç boyutlu görselleştirmenin daha iç içe olduğu mimari iç mekan modellemesi için SketchUp eğitimi alternatif bir yol haritası sunar.

3B'ye özel birkaç görüntü komutu:

• 3DORBIT (3DO) — Modeli serbestçe döndürerek bakma.
• VISUALSTYLES — Görsel stil. 2D Wireframe, 3D Wireframe, Hidden, Conceptual, Realistic, Shaded gibi seçenekler.
• EXTRUDE (EXT) — Bir 2B kapalı şekli yüksekliğine doğru süpürmek.
• REVOLVE (REV) — Bir eksen etrafında döndürerek katı üretmek.
• LOFT — Birden fazla profili köprü kurarak birleştirmek.
• SWEEP — Bir profili bir yol boyunca süpürerek katı veya yüzey üretmek.

HANGİ DOSYA FORMATI NE İÇİN KULLANILIR?

İki temel format vardır:

• DWG (Drawing) — Yerel ikili format. Tüm çizim verisini, blokları, katmanları, ölçü stillerini içinde tutar. Yazılımın doğal formatı budur; boyut ekonomik, açılışı hızlı.
• DXF (Drawing Exchange Format) — Metin tabanlı takas formatı. Diğer CAD yazılımlarıyla veri paylaşımı için. Bir metin editörüyle açılabilir; her satır bir koordinat veya tanım verir. Bilgi kaybı riski DWG'ye göre yüksektir.

DWG sürümleri yıl-tabanlıdır. Yeni sürümde kaydedilen bir DWG eski sürümde açılmaz; SAVEAS ile aşağı çevrilir. Türk inşaat ofislerinde dosya paylaşımının pratik kuralı: müşteriye veya başka disipline DWG gönderirken birkaç sürüm geri kaydetmek — yaygın bir sürümü neredeyse herkes açabilir.

İlgili diğer formatlar:

• DWT (Drawing Template) — Şablon. Yeni dosya buradan çoğaltılır; ofis standardı katman/stil bütünüyle taşınır.
• DWS (Drawing Standards) — Standart denetimi. Katman ve stil tutarlılığını kontrol için.
• SHX — Font dosyası. Eski dosyalarda Türkçe karakter sorunu çıkarsa fontu uygun bir TrueType ile değiştirmek çözüm olur.
• DWF / DWFx — Salt okunur paylaşım formatı; Autodesk'in PDF muadili.
• PDF — Plot için yaygın çıktı. PLOT komutu üzerinden direkt üretilebilir.

PLOT komutu paftayı kağıda veya PDF'e basar. Türk mühendis-mimar pratiğinde CTB (Color-Dependent Plot Style Table) dosyaları kalem kalınlıklarını renge göre belirler — örneğin kırmızı kalem 0.13 mm, mavi kalem 0.25 mm, beyaz kalem 0.50 mm. Aynı CTB dosyası tüm ekipte standart olarak kullanılır; aksi halde her dosya farklı baskıda çıkar.

Sözlük bir kez oturduktan sonra yazılımın görünür karmaşası belirgin biçimde azalır. On beş-yirmi temel terim günlük işin yüzde sekseninden fazlasını taşır. Gerisi proje uzadıkça, ekip karıştıkça, yeni dosya tipiyle karşılaşıldıkça doğal olarak eklenir. Autodesk AutoCAD ürün sayfası ve resmi yardım dosyaları her terimin son sürüm karşılığı için referans olarak yanında bulundurulabilir.